Маданияттар аралык диалогдун тилдери: азыркы Кыргызстанда орус жана кыргыз
2026-жылдын 1-мартында «Science and Life» программасында студиянын (НТС) коногу филология илимдеринин доктору, профессор, Орус тили институтунун директору менен маектешти. А.М.Орусбаева (КРСУ) — Мамед Жакыпович Тагаев. Сүйлөшүү Кыргыз Республикасындагы тилдик кырдаалга арналды; орус жана кыргыз тилдеринин өз ара аракеттенүүсү; тил илиминин жана типологиянын учурдагы илимий багыттары; улуттук тил корпусун түзүүдө AI колдонуу; суверендуу Кыргызстандагы орус тилинин жаңы «монографиясында чагылдырылган биздин елкеде орус тилинин абалы: постсоветтик доордун 30 жылдыгы» жана окуу китеби «Орус тили: Негизги курс». – программасынын алып баруучусу, физика-математика илимдеринин доктору, профессор, белгилүү коомдук ишмер Каныбек Осмоналиевич Осмоналиев.Каныбек Осмоналиевич маекти орус жана кыргыз тилдеринин өз ара аракети тууралуу маек менен баштады: «Биз кыргыз жана орус тилдеринде сүйлөйбүз жана алар бири-бири менен кандай мамиледе?».Бул маселе менен алектенген окумуштуу М. Тагаев бул маселе боюнча позициясын формулировкалады: «Бинардык билим берүү маселеси бүгүнкү күндө Борбордук Азиянын көптөгөн республикаларында активдүү талкууланууда. Айрыкча Кыргызстан эгемендик алгандан кийин тил маселеси курч болуп калды. Эгемендүүлүктүн алгачкы жылдарында коомдо эне тилди өнүктүрүүгө гана басым жасоо зарылчылыгы үстөмдүк кылган, бул туура болгон, анткени тил мамлекеттүүлүктүн эң маанилүү символдорунун бири. Бирок, убакыттын өтүшү менен азыркы дүйнө алда канча кеңири мамилени талап кылаары айкын болду. Бир нече тилди билүү — - бул мезгилдин талабы, — деп баса белгиледи профессор. — Адам кайсы жерде болбосун, кайсы өлкөдө болбосун, тил дайыма талкуунун предметине айланат. Мен Европада болуп, тилдик абалды өз көзүм менен байкадым. Философиянын немис – тили, көркөм адабияттын жогорку үлгүлөрү, алдыңкы илим жана акыркы технологиялар, ошол эле учурда бул өлкөнүн көптөгөн тургундары, бул гана эмес, англис тилин өздөштүрүүгө умтулушат окшойт. Эмнеге? Ооба, анткени дүйнө таанымынын натыйжалары сүрөттөлгөн жана сүрөттөлгөн тилдерди билүү эне тилди байытып гана тим болбостон, жеке жана кесиптик өнүгүү үчүн кеңири мүмкүнчүлүктөрдү ачат».Программанын алып баруучусунун кийинки суроосу: «Кыргызстанда орус тилин жайылтуу жана өнүктүрүү үчүн институт кандай шарттарды түзүп жатат?».Суроого жооп берип, М. Тагаев институттун тузулушунун тарыхына жана анын ишинин масштабдарына токтолду: «Жети жыл мурда А.М.Орусбаев атындагы Орус тили институтун (КРСУ) түзүү боюнча долбоор даярдалып, илимий жетекчиликке сунушталган. Демилге жактырылып, институт өз ишин баштады. Алты жылдын ичинде институттун коллективи бир кыйла илимий жана тарбиялык иштерди аткарды. Бүгүнкү күндө ал тууралуу Кыргызстанда гана эмес, анын чегинен тышкары жерлерде да билишет. Институт эл аралык кызматташтыкты активдүү өнүктүрүүдө. Россиянын, Европанын жана Борбордук Азия өлкөлөрүнүн алдыңкы университеттери жана илимий борборлору менен бекем илимий байланыштар түзүлдү. РУДН университети жана атындагы Мамлекеттик орус тили институту менен өзгөчө тыгыз илимий өз ара аракеттенүү өнүккөн. A. S. Пушкин».Мамед Жакыпович баса белгиледи: «Кыргыз тилин өнүктүрүү — эң маанилүү мамлекеттик милдет, бирок бул башка тилдерден баш тартуу дегенди билдирбейт. Эгерде адам билимдүү болгусу келсе, башка тилдерди да үйрөнүшү керек – жана эне тилин унутпаш керек. Бир нече тилди билүү эч кимге зыян келтирбейт, тескерисинче — анын көз карашын кеңейтип, жаңы горизонтторду ачат».Институттун орчундуу илимий долбоорлорунун бири «Суверендуу Кыргызстандагы орус тили: постсоветтик доордун 30 жылдыгы Филология илимдеринин доктору, профессор М. Тагаева, институттун кызматкери А.С.Молдомамбетова менен биргеликте жазылган.Институттун кызматкерлери өлкөнүн алыскы аймактарындагы мектептерде социологиялык изилдөө жүргүзүп, жыйырма үч миңден ашык адамдан сурамжылоо жүргүзүшкөн. Изилдөөнүн жыйынтыгы кызыктуу тенденцияны көрсөттү: респонденттердин көпчүлүгү эне тилин сактоо жана өнүктүрүү зарылдыгын белгилешет. Бирок, көптөгөн ата-энелер балдарына башка тилдерди үйрөнүүгө мүмкүнчүлүк берүүгө умтулушат жана көбүнчө алар үчүн орус тилин тандашат.Бул контекстте «Science and Life программасынын алып баруучусу К.О.Осмоналиев бул идеяны көрүнүктүү окумуштуу Юрий Михайлович Лотмандын билдирүүсү менен толуктады: » Цивилизациялардын кагылышуусу биринчи кезекте тилдердин деңгээлинде боло турган мезгил келет. жана маданий коддор«.Мамед Жакыпович Тагаевдин айтымында, «... тилдер тирешүүгө себеп болбошу керек. Тескерисинче, алар элдердин ортосундагы өз ара түшүнүшүү үчүн көпүрө болуп кызмат кылышы керек. Кыргыз жана орус тилдери өнөктөш болушу керек. Ал эми орус тилин чет тил катары эмес, кыргыз тилинин өнүгүшүнө өзүнүн ресурстары менен жардам берген башка тил коду катары кабыл алуу керек. Чынында эле, ойлонуп көрсөң, кыргыз тилинин мазмундук мейкиндигине маалыматтын олуттуу бөлүгү орус» аркылуу кирет.«Тилдер билим жана маданият менен бөлүшүүгө жардам берет», — деп баса белгиледи ал.Ошентип, — тилдеринин ортосундагы диалог атаандаштык эмес, кызматташуу. Дал ушул өз ара аракеттенүүдө Кыргызстандын заманбап билим берүү жана маданий мейкиндиги калыптанууда.
